Halverwege de maand maart komt in Israël de Pesachkoorts op. Dat uit zich in winkels met allerlei aanbiedingen van serviesgoed, glazen en schalen om de met gistwaren gebruikte spullen in de keuken te vervangen en zodoende het huishouden Koosjer-voor-Pesach te krijgen. Ook wordt het hele huis met bezems en sopdoeken gekeerd en in de laatste week worden alle producten die met gist in aanraking geweest kunnen zijn, uit de keukens verwijderd.
Maar wat doe je daarmee? Sommigen zetten het aan de straat, voor minder bedeelden of minder strikten die het nog voor, of pas na de Pesach, kunnen gebruiken. Zo niet Aharon en vele andere orthodox gelovigen. Een maand voor Pesach belt hij ons op om te vragen of we ook dit jaar bereid zijn alle Chamets-producten, die uit hun appartement verwijderd moeten worden, over te kopen op de manier zoals de Halacha dat voorschrijft. Als Pesach voorbij is, zal hij het weer ophalen en opnieuw onderhandelen over het bedrag waarvoor het teruggekocht moet worden. Vorig jaar stond er zo’n enorme hoeveelheid dozen in de gang, dat we vermoeden dat hij in de deal ook de spullen meeneemt van buren en familie. Immers, een ’Goi’ (niet-Jood) in je kennissenkring is in Israël, in tegenstelling tot in de Diaspora, eerder uitzondering dan regel.
Als het huis gereinigd is en de matses zijn ingekocht, wordt het feest ingeluid met de Sedermaaltijd, die elk jaar opnieuw het hele verhaal van de uittocht uit de slavernij van Egypte memoreert in symbolen, teksten, liederen en gebeden.
De belangrijkste symbolen liggen op het Sederbord:
- zout water in een kommetje, symbool voor de zilte tranen van de slavernij;
- bittere kruiden, omdat de Egyptenaren het leven van de Israëlieten bitter maakten;
- Charoshet, het zoete leem van de verwachte vrijheid, gemaakt van appel, rozijnen, noten, zoete wijn en kaneel;
- een groen kruid, peterselie of sla;
- een bot, liefst van een lam, tegenwoordig meestal een kippenbotje;
- een ei, evenals het bot geblakerd in een vlam, dit als herinnering aan de verwoeste Tempel.
Daarnaast liggen er drie matses in een speciaal etui of sloop met van binnen een verdeling. De bovenste matse staat voor de priesters, de middelste voor de Levieten, deze wordt ook wel de dienaar genoemd, en de onderste voor het volk. Gezamenlijk vertegenwoordigen zij heel Israël.
De kapstok voor het verhaal ligt in de vier bekers die in de loop van de avond gedronken worden. Vier keer wordt het glas geheven en de zegen over de vrucht van de wijnstok uitgesproken, elk van de bekers opent als het ware een nieuwe episode van de geschiedenis. En net als een hoofdstuk van een boek dragen deze bekers een naam of titel. De titels zijn niet aan de fantasie van een wijze rabbijn ontsproten of in de traditie ontstaan. We vinden deze terug in Exodus 6: 6.
“Ik ben de Eeuwige,
- Ik zal jullie uitleiden onder de last die de Egyptenaren jullie opleggen,
- Ik zal jullie bevrijden uit je slavenbestaan,
- Ik zal jullie verlossen… met een uitgestrekte arm,
- Ik zal jullie aannemen als mijn volk, en Ik zal jullie God zijn…”
De kern van de verlossing is niet, dat het volk als slaven gebukt ging onder het zware werk, maar dat zij gebukt gaan onder de overheersing van de afgoden van Egypte (Ex. 12:12) en niet de vrijheid hadden om de HEER te dienen. (Ex. 5:1,2) Terwijl zij daartoe als Zijn Volk geroepen zijn!
Dan krijgt het volk te horen: “Dit voorschrift blijft voor altijd van kracht. Generatie na generatie moeten jullie het feest van het ongezuurde brood vieren, omdat Ik jullie die dag… uit Egypte heb geleid.” (Ex. 12:17)
Het hart van de viering op de Sederavond zijn dan ook de vier vragen van de jongste (generatie) aan de oudste, vader of opa: “Waarom is deze avond anders dan alle andere avonden?” die daarop antwoordt met de Haggadah, de vertelling: “Wij waren slaven in Egypte, onze voorouders hadden tijdens hun vlucht uit Egypte geen tijd om het deeg te laten rijzen, daarom bakten zij plat brood, matsot. Ter herinnering aan dit feit, eten we met Pesach alleen matsot… We eten bittere kruiden omdat de Egyptenaren het leven van onze voorouders bitter maakten… en dopen de groente in het zoute water om de zilte smaak van de slavernij te proeven. De tweede keer dopen we in de charoshet, wat ons herinnert aan het leem dat onze voorouders moesten mengen toen zij farao’s slaven waren in Egypte. Het leem is zoet om ons te laten zien dat onze voorvaderen in hun bittere tijd van slavernij, hoopten op de zoete vrucht van de vrijheid.”
Er is veel meer te zeggen over de volgorde (Seder) van de lezingen, de diepere lagen in het verhaal (Haggadah) en de uitleg van de symboliek door de eeuwen heen. Om te beginnen is het verrijkend om de geschiedenis in Exodus 5 – 12 zelf nog weer eens aandachtig te lezen en erover na te denken. Hoe openbaart God zich? In Zijn trouw aan het verbond met Zijn volk? Als Bevrijder uit (elke) slavernij? Maar het mooist blijft het om een Sedermaaltijd mee te vieren. Niet beleren maar beleven.
Door joodse gelovigen in Yeshoea, zijn er nieuwe inzichten en een deels andere uitleg van elementen in de Sederviering gekomen. Verwijzingen naar het verlossingswerk van Jezus, verborgen in eeuwenoude tradities.
Lang heeft de kerk er geen oog voor gehad dat deze maaltijd de joodse Sedermaaltijd was. De maaltijd, waarvoor de leerlingen voorbereidingen treffen in Mattheüs 26:17 werd in christelijke traditie gedoopt tot: ‘het laatste avondmaal’. Vanaf vers 19 kunnen we lezen hoe de maaltijd en uiteindelijk de avond verloopt. Als zij aankomen bij de derde beker: ‘Ik zal jullie verlossen’, spreekt Jezus de woorden: “dit is mijn bloed, dat wordt vergoten voor velen tot vergeving van zonden.” en vervolgens: “Vanaf vandaag zal Ik niet meer van de vrucht van de wijnstok drinken tot de dag komt dat Ik er met jullie nieuw van zal drinken, in het Koninkrijk van Mijn Vader.” Dan, nadat de lofzang gezongen is, vóór de vierde en laatste beker, vertrekken zij naar de Olijfberg. Het lijkt erop dat deze Seder een open einde krijgt. Verwijst onze Heer naar de toekomst van Openbaring?
“Ik zal u als mijn volk aannemen…”
